---
title: De Palingleurdershut
description: Elke vrijdagochtend, nog diep in de nacht rond een uur of vier, uitgeoefend het IJ in een bruisend schouwspel. Een vloot van tweehonderd tot driehonderd Volendamse botters verschenen op het water om hun favoriete te verkopen aan de Amsterdammers. Vooral…
url: "https://www.dagvandepaling.nl/artikel/de-palingleurdershut/"
updated: "2026-04-14"
category: Paling geschiedenis
tags:
  - Amsterdam
  - Het Tolhuis
  - Volendam
---

# De Palingleurdershut

Elke vrijdagochtend, nog diep in de nacht rond een uur of vier, uitgeoefend het IJ in een bruisend schouwspel. Een vloot van tweehonderd tot driehonderd Volendamse botters verschenen op het water om hun favoriete te verkopen aan de Amsterdammers. Vooral de Jordanezen lagen met honderden kleine bootjes klaar om de vis over te nemen en direct door te transporteren naar de vier grote vismarkten en de garnalenpelllerijen van de stad.

#### De Opkomst van de Tolhuisliggers

Om deze enorme chaos op het IJ in goede banen te leiden ontstond een bijzondere groep vissers: de **Tolhuisliggers** . Deze Volendammers hadden achter het populaire pretpark *Het Tolhuis* (in Amsterdam-Noord) eenvoudige houten hutjes gebouwd. Vanuit deze strategische plek fungeerden zij als tussenpersonen; ze noteerden bestellingen, vergelijkbaarn de administratie uit en berekeningen van met de Amsterdamse handelaren.

Rond het jaar 1900 was er op deze plek een soort illegaal huttendorpje ontstaan. Hoewel het begon als een tijdelijk onderkomen voor de mannen, begon zich er na verloop van tijd zelfs complete Volendamse gezinnen. De kinderen uit dit "vissersdorp in de stad" gingen in Amsterdam-Noord naar school, waardoor een unieke mengvorm van Volendamse en Amsterdamse cultuur ontstond.

![](https://www.dagvandepaling.nl/wp-content/uploads/2026/04/palinghut-1024x759.png)
Palinghut in het openluchtmuseum in Arnhem.

#### Het Einde van de Vrije Handel

Kort na de eeuwwisseling kwam er een abrupt einde aan deze traditie. De gemeente Amsterdam verbood de visverkoop op het IJ. De moderne scheepvaart ondervond veel hinder van de honderden botters, maar ook de hygiëne werd een groot probleem. Het grachtenwater was in die tijd zo ernstig vervuild dat de garnalen de korte tocht van het IJ naar de markt vaak niet eens meer overleefden.

#### Aanpassing en Erfenis

De Volendammers tonen hun bekende veerkracht en pasten zich direct aan. In plaats van naar Amsterdam te varen, stichtten zij een eigen visafslag in Volendam en openden zij eigen garnalenpelllerijen. Om de Amsterdamse markt te blijven bedienen, werd er een speciale **ventersboot** (en later transportwagens) ingezet. Deze brachten de vis, én de venters – waaronder veel voormalige Tolhuisliggers – elke keer heen en weer tussen het dorp en de stad.

Het dorpje bij het Tolhuis geaccepteerd langzaam in verval. De hutjes werden in 1913 verrottten en werden het terrein definitief ontruimd om plaats te maken voor de *Eerste Nederlandsche Tentoonstelling op Scheepvaartgebied* (ENTOS).

Slechts één tasbare herinnering bleef bewaard: het hutje van de visser **Gerrit Vlak** . Deze iconische bouwwerk werd gered van de sloep en verplaatst naar het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem. Daar staat de [**Palingleurdershut**](https://www.openluchtmuseum.nl/nl/)nog altijd symbool voor de tijd dat Volendamse vissers het Amsterdamse straatbeeld bepalen.

![](https://www.dagvandepaling.nl/wp-content/uploads/2026/04/93a94b74-7732-416a-ab18-28d6c9c75e6c_800x600.jpg)

Fotograaf en eigenaar van deze foto is bij ons onbekent.